Efnahagsbrotadeild

Eitt verkefna ríkislögreglustjóraembættisins sem tók til starfa þann 1. júlí 1997 er að starfrækja rannsóknardeild sem rannsaka á skatta- og efnahagsbrot, sbr. a-lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90, 1996. Efnahagsbrotadeildin er eitt af fimm starfssviðum embættis ríkislögreglustjórans. Um uppbyggingu efnahagsbrotadeildarinnar og starf-semi er fjallað í reglugerð nr. 406, 1997 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota.

Stjórnandi deildarinnar er saksóknari en hann annast meðferð mála í umboði ríkislögreglustjórans og fer með ákæruvald og lögreglustjórn deildarinnar í umboði hans. Auk þess að saksóknari heyri undir boðvald ríkislögreglustjórans, þá getur ríkissaksóknari gefið saksóknara fyrirmæli um einstök mál, kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd rannsóknar og fylgst með henni. Þetta beina boðvald frá ríkissaksóknara til saksóknara í efnahagsbrotadeild undirstrikar vægi þeirra hagsmuna sem rannsóknir deildarinnar beinast gjarna að.

Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans fer með rannsókn alvarlegra brota gegn ákvæðum auðgunarbrotakafla almennra hegningarlaga. Einnig fer deildin með rannsókn ákveðinna sérrefsilagabrota, þ.e. brota gegn skattalögum, tollalögum (tollsvik), lögum sem varða gjaldeyrismál, verðlagsmál, verðbréfa- og lánsviðskipti, umhverfísvernd, vinnuvernd og stjórn fiskveiða. Þá annast deildin rannsókn allra svokallaðra efnahagsbrota, en þau eru skilgreind sem refsiverð háttsemi í hagnaðarskyni, sem fer fram kerfisbundið og reglulega í annars löglegri atvinnustarfsemi lögaðila eða einstaklinga. Undir efnahagsbrot geta því fallið brot sem ekki falla undir skilgreiningu þá sem talin er upp undir fyrstu tveim liðunum, einungis ef aðferðin við brotin og aðstæður við þau falla að framangreindri skilgreiningu efnahagsbrota. Auk þessa fer efnahagsbrotadeildin með athugun ábendinga frá fjármálastofnunum um grunsamlegar peningafærslur á grundvelli laga nr. 80 frá 1993 um varnir gegn peningaþvætti. Með ábendingarnar er ekki farið sem kærur heldur er það hlutverk deildarinnar að gera athugun á þeim viðskiptum sem að baki peningafærslunum búa, en um leið og rökstuddur grunur er um að peningarnir stafi frá brotum gegn almennum hegningarlögum eða lögum um ávana- og fíkniefni hefur deildin, eða það lögreglulið þar sem brot á að rannsaka, lögreglurannsókn.

Efnahagsbrotadeildin fer með saksókn allra framangreindra fjármunabrota fyrir héraðsdómstólum landsins. Sérstaða deildarinnar felst m.a. í því að verkefni hennar eru á landsvísu, en ráðast ekki af landfræðilegum umdæmismörkum eins og verkefni lögreglustjóranna í héraði. Rannsókn og saksókn þessara mála getur verið flókin og sérhæfð og er markmiðið að hjá deildinni finnist sú þekking sem til þarf.

Oft getur vafi leikið á því hvort brot séu það alvarleg að rétt sé að efnahagsbrotadeild rannsaki þau eða saksæki, sem og hvort brot eru þess eðlis að það teljist vera efnahagsbrot eða ekki og að það falli þar með undir verksvið deildarinnar. Þegar þannig háttar til er litið til þess í fyrsta lagi hvert er umfang máls og hversu margslungið það er, í öðru lagi er litið til þeirra verðmæta eða fjármuna, sem rannsókn lýtur að, í þriðja lagi hvort mál tengist öðru landi, í fjórða lagi hvort um er að ræða brotastarfsemi í atvinnurekstri eða skipulagða brotastarfsemi og í fimmta lagi hvort mál hefur grundvallarþýðingu ef tekið er mið af almannahagsmunum og hvort það hefur fordæmisgildi. Úrskurðarvald um það hvort mál verði rannsökuð af staðarlögreglu eða efnahagsbrotadeild liggur hjá saksóknaranum. Efnahagsbrotadeild getur tekið upp rannsókn á málum að eigin frumkvæði, hún getur að beiðni lögreglustjóra tekið yfir mál sem staðarlögregla hefur hafið rannsókn á og hún getur í samráði við lögreglustjóra skipað starfshóp með starfsmönnum frá deildinni og viðkomandi lögregluumdæmi til að rannsaka mál sem deildin hefur yfirtekið.

Rannsóknar- og ákæruvald ríkislögreglustjórans í þessum málaflokki er eina undantekning þess að lögreglustjórar hver í sínu umdæmi rannsaki mál sem upp koma í umdæminu og fari með ákæruvald í þeim málum. Reyndar fer ríkissaksóknari með ákæruvald í nokkrum hinna alvarlegri brota, svo sem vegna brota í opinberu starfi, manndráps, meiriháttar líkamsmeiðinga, fíkniefnabrota og kynferðisbrota. Ástæða þess að rannsóknar- og ákæruvaldi alvarlegra fjármunabrota og efnahagsbrota er skipað með þessum hætti er að rannsókn þeirra getur oft staðið í mánuði, jafnvel ár og krefst sérstakrar þekkingar á viðskiptum og bókhaldi. Brot þessi eru meðal þeirra flóknustu sem lögregla þarf að glíma við og krefjast sérhæfingar sem telja verður að útilokað sé að byggja upp í fleiri en einni rannsóknardeild á landinu.

Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans byggir á grunni sem lagður var hjá embætti rannsóknarlögreglu ríkisins, en þar var stofnuð árið 1985 deild til þess að rannsaka skatta- og efnahagsbrot. Við þá deild störfuðu lengst af fjórir lögreglumenn og lögfræðingur. Við efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans starfa 14 starfsmenn; saksóknari, 2 löglærðir fulltrúar, aðstoðaryfirlögregluþjónn og 10 lögreglufulltrúar. Deildin vinnur í ýmsum málum í samvinnu við embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins en auk þess leitar deildin til sjálfstætt starfandi löggiltra endurskoðenda sem þá eru teknir inn í rannsóknarhóp sem myndaður er vegna ákveðins máls.